Thực hiện chủ trương tinh gọn bộ máy hành chính, xã Thông Nguyên được sáp nhập từ xã Xuân Minh (huyện Quang Bình) và xã Thông Nguyên (huyện Hoàng Su Phì) theo Nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh. Sau khi sáp nhập, xã có tổng diện tích tự nhiên hơn 10.869 ha. Là địa bàn sinh sống của 1.254 hộ với hơn 6.188 nhân khẩu, 11 dân tộc, trong đó đồng bào dân tộc Dao chiếm đa số (72%).

Bên cạnh những thuận lợi về quy mô dư địa, thực trạng kinh tế - xã hội của Thông Nguyên vào đầu giai đoạn cũng đặt ra nhiều thách thức cho cấp ủy, chính quyền địa phương nơi đây: Thu nhập bình quân đầu người năm 2025 chỉ đạt 30 triệu đồng/người/năm. Toàn xã còn 243 hộ nghèo và cận nghèo, chiếm tỷ lệ tương đối cao 19,38%. Mặc dù hệ thống giao thông đã được cứng hóa đạt 100% nhưng hạ tầng kết nối trục thôn mới đạt 79%. Đáng chú ý, xã vẫn còn 06 thôn chưa hoàn thành đầu tư điện lưới quốc gia và 4 thôn nằm trong tình trạng “trắng” sóng viễn thông. Điều này đã ảnh hưởng trực tiếp đến việc ứng dụng công nghệ và triển khai các nội dung về chuyển đổi số trong nông thôn mới.

Trước bối cảnh đó, UBND xã Thông Nguyên xác định để xây dựng nông thôn mới thành công, phát triển kinh tế phải là gốc rễ và muốn kinh tế bứt phá phải dựa vào việc đánh thức các lợi thế nội tại đặc trưng về tài nguyên và giá trị văn hóa bản địa.

Trong cơ cấu kinh tế hiện nay của xã Thông Nguyên, nông - lâm nghiệp đóng vai trò chủ đạo khi chiếm tới 96%. Do đó, giải pháp đột phá đầu tiên được xã triển khai là chuyển dịch mạnh mẽ tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, tập trung vào các mặt hàng có giá trị gia tăng cao gắn với chuỗi liên kết bền vững.

Đồng chí Vân Đình Thảo, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Giám đốc Ban Quản lý các khu công nghiệp và kinh tế tỉnh Tuyên Quang thăm gian hàng sản phẩm tiêu biểu của xã Thông Nguyên

Với lợi thế diện tích đất nông nghiệp lớn và khí hậu mát mẻ, chè Shan tuyết chính là “vàng xanh” của địa phương. Hiện nay, xã sở hữu vùng nguyên liệu 1.212 ha, trong đó có 1.150 ha đang cho thu hoạch ổn định. Nhiều sản phẩm chế biến từ chè Shan tuyết của địa phương đã đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao đến 5 sao.

Định hướng đến năm 2030, xã Thông Nguyên chủ trương không mở rộng diện tích mà giữ nguyên quy mô, tập trung thâm canh theo tiêu chuẩn hữu cơ, tuần hoàn. Điểm nhấn là xây dựng mô hình “Trà di sản trải nghiệm” tại các thôn Phìn Hồ, Nậm Nghí, Xuân Thành, Giàng Hạ và Nậm Hồng. Tại đây, quy trình sản xuất truyền thống sẽ được nâng tầm thành một sản phẩm dịch vụ. Du khách được trực tiếp tham gia hái chè cổ thụ, tự tay sao chè bằng phương pháp thủ công và thưởng thức tại chỗ. Đồng thời, các cơ sở sản xuất tại thôn Làng Giang, Minh Sơn sẽ chú trọng chế biến các dòng sản phẩm cao cấp như: Matcha Shan tuyết, trà Phổ nhĩ đóng bánh, trà hoa, hồng trà nhằm đa dạng hóa phân khúc, hướng tới mục tiêu nâng giá trị thu hoạch đạt trên 190 triệu đồng/ha/năm và tổng giá trị từ cây chè đạt tối thiểu 155 tỷ đồng vào năm 2030.

Bên cạnh cây chè, xã thúc đẩy phát triển chăn nuôi đại gia súc và lợn đen bản địa theo quy mô trang trại, gia trại an toàn sinh học. Mục tiêu có ít nhất 05 gia trại lợn đen, quy mô trên 100 con/hộ tại các thôn Nậm Lìn, Giàng Hạ, Minh Sơn gắn với chuỗi chế biến thành các đặc sản phục vụ du lịch như thịt sấy khô, lạp sườn, thịt treo.

Đặc biệt, tư duy đổi mới của chính quyền xã còn thể hiện qua việc mạnh dạn đưa vào thử nghiệm các mô hình sinh kế hoàn toàn mới, khai thác tối đa tài nguyên sẵn có: Quy hoạch 50 ha trồng dâu tằm tại các diện tích nương ruộng thiếu nước, năng suất lúa thấp tại các thôn Nậm Nghí, Minh Tiến, Bản Giàng, Hồng Quang, mang lại nguồn thu ổn định đạt trên 200 triệu đồng/ha/năm. Tận dụng ưu thế mặt nước của lòng hồ thủy điện Xuân Minh để phát triển nuôi cá lồng thương phẩm gắn với việc thành lập Tổ hợp tác thủy sản, nâng cao năng lực liên kết tiêu thụ.

Nếu nông nghiệp là bệ đỡ thì dịch vụ và du lịch được Thông Nguyên xác định là mũi nhọn, là động lực tăng trưởng chủ yếu để hoàn thiện tiêu chí thu nhập và chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn. Với hệ sinh thái độc đáo,  những thửa ruộng bậc thang kỳ vĩ, hệ thống thác nước tự nhiên, rừng nguyên sinh đầu nguồn cùng bản sắc văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Dao, Pà Thẻn, phát triển du lịch sinh thái được cấp ủy chính quyền địa phương tập trung triển khai thực hiện quyết liệt.

Để cụ thể hóa các nhiệm vụ, mục tiêu tạo bước chuyển biến căn bản cho diện mạo nông thôn mới, UBND xã Thông Nguyên đã đề ra hệ thống giải pháp đồng bộ từ hạ tầng, quy hoạch, phát triển nguồn nhân lực. Hành trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 của xã Thông Nguyên đang mở ra một chương mới đầy triển vọng. Việc khơi dậy tiềm năng vốn có gắn với văn hóa truyền thống thành sinh kế và đưa tư duy kinh tế hàng hóa vào từng đồi chè, từng thửa ruộng bậc thang, Thông Nguyên đang chứng minh một hướng đi đúng đắn: Xây dựng nông thôn mới không phải là thay đổi bản sắc mà là dùng chính bản sắc làm động lực phát triển bền vững. Dưới sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị cùng sự đồng lòng của nhân dân, tin tưởng rằng Thông Nguyên sẽ đạt các chỉ tiêu về nông thôn mới giàu bản sắc ở vùng cao./.