Theo quy định, xã nhóm 1 là các xã liền kề đô thị hiện hữu và có định hướng phát triển thành đô thị hoặc xã có tỷ trọng ngành nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế dưới 10%, hoặc xã được định hướng là đô thị mới; xã nhóm 2 là các xã còn lại; xã nhóm 3 là các xã khu vực II, III thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Việc chia nhóm xã thể hiện rõ quan điểm phát triển không đồng đều nhưng đảm bảo công bằng, tránh áp dụng một “mặt bằng tiêu chí” chung cho tất cả các địa phương.

Đối với xã nhóm 1, Bộ tiêu chí đặt ra yêu cầu cao hơn nhằm đáp ứng tốc độ đô thị hóa và phát triển kinh tế - xã hội nhanh. Các tiêu chí về giao thông yêu cầu đường xã đạt tiêu chuẩn đường đô thị, tỷ lệ đường thôn, ngõ xóm được cứng hóa đạt 100%; tỷ lệ hộ sử dụng điện an toàn đạt từ 99%; có chợ đạt chuẩn hoặc siêu thị hạng 3 trở lên; tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ đạt tối thiểu 40%; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều dưới 2%; tỷ lệ hộ có nhà ở kiên cố đạt từ 95% trở lên.

Những yêu cầu này cho thấy định hướng xây dựng xã nhóm 1 theo mô hình nông thôn hiện đại, phát triển đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, dịch vụ và chuyển đổi số. Đồng thời, đây cũng là nền tảng để các địa phương hướng tới xây dựng xã nông thôn mới hiện đại trong giai đoạn tiếp theo. Tuy nhiên, việc thực hiện các tiêu chí cao đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn, nhất là về hạ tầng giao thông, môi trường, chuyển đổi số và hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt.

Đối với xã nhóm 2, các tiêu chí được xây dựng theo hướng cân bằng giữa phát triển và khả năng thực hiện. Đây là nhóm xã chiếm tỷ lệ lớn tại nhiều địa phương nên bộ tiêu chí vừa đảm bảo yêu cầu nâng cao chất lượng đời sống người dân, vừa phù hợp điều kiện ngân sách và khả năng huy động nguồn lực. Các chỉ tiêu như đường thôn, ngõ xóm được cứng hóa đạt tối thiểu 90%; diện tích đất nông nghiệp được tưới tiêu chủ động đạt từ 80%; tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt từ 35%; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều dưới 5% thể hiện mức yêu cầu trung bình nhưng vẫn bảo đảm tính phát triển bền vững.

Đoàn công tác của Văn phòng Điều phối Chương trinhc mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới kiểm tra tiến độ thực hiện Chương trình tại xã Vị Xuyên

Đáng chú ý, bộ tiêu chí mới đặc biệt quan tâm đến phát triển kinh tế nông thôn. Các xã đều phải có kế hoạch phát triển sản phẩm OCOP, phát triển vùng nguyên liệu, mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, kinh tế xanh hoặc kinh tế tuần hoàn. Đây là điểm đổi mới quan trọng nhằm chuyển trọng tâm xây dựng nông thôn mới từ “hạ tầng” sang “kinh tế và chất lượng sống”.

Đối với xã nhóm 3 - khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, Bộ tiêu chí đã có sự điều chỉnh linh hoạt hơn để phù hợp với điều kiện thực tế. Một số tiêu chí được giảm yêu cầu hoặc không quy định như quy hoạch chi tiết trung tâm xã, mô hình thôn thông minh hay thương mại điện tử. Các chỉ tiêu về giảm nghèo, nhà ở, giao thông cũng được xây dựng phù hợp hơn với điều kiện địa hình, tập quán canh tác và khả năng đầu tư của địa phương.

Cách tiếp cận này thể hiện tính thực tiễn của Bộ tiêu chí, giúp các xã miền núi có cơ hội hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới mà không tạo áp lực quá lớn về nguồn lực. Đồng thời, việc vẫn duy trì các tiêu chí về môi trường, giáo dục, y tế, an ninh trật tự và chuyển đổi số cho thấy định hướng phát triển toàn diện, không để vùng khó khăn bị bỏ lại phía sau.

Một điểm nổi bật khác của Bộ tiêu chí giai đoạn 2026 - 2030 là tăng cường yếu tố chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ trong xây dựng nông thôn mới. Các tiêu chí về số hóa dữ liệu nông nghiệp, thương mại điện tử, mô hình thôn thông minh, trung tâm hành chính công trực tuyến, camera AI giám sát an ninh… cho thấy xu hướng xây dựng nông thôn mới gắn với quản trị hiện đại và phát triển số.

Nhìn chung, việc phân chia tiêu chí theo các nhóm xã là bước đổi mới quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030. Bộ tiêu chí vừa đảm bảo tính thống nhất trong quản lý nhà nước, vừa tạo sự linh hoạt cho địa phương trong quá trình tổ chức thực hiện. Qua đó, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn, nâng cao đời sống người dân, thu hẹp khoảng cách giữa các vùng miền và hướng tới mục tiêu xây dựng nông thôn mới hiện đại, bền vững./.